5ο Γυμνάσιο Καβάλας (πρώην οικία Πασάτζικ)
Δίπλα στα παλιά τείχη και με θέα το λιμάνι, το επιβλητικό κτίριο του σημερινού 5ου Γυμνασίου Καβάλας θυμίζει την εποχή που η πόλη ήταν ένα κοσμοπολίτικο κέντρο. Κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον Τούρκο καπνέμπορο Μεχμέτ Αλή Πασάτζικ και εντάσσεται στο αρχιτεκτονικό κύμα των αρχοντικών καπνεμπόρων της εποχής.
Το τριώροφο κτίριο με την κοκκινωπή πρόσοψη που δεσπόζει πάνω από την παλιά πόλη, κάτω από τα μεσαιωνικά τείχη, ήταν κάποτε μια από τις πιο μεγαλοπρεπείς ιδιωτικές κατοικίες της Καβάλας. Χτίστηκε από τον Μεχμέτ Α. Πασάτζικ, έναν εύπορο Οθωμανό γαιοκτήμονα και καπνέμπορο, σε μια εποχή που οι πλούσιοι επιχειρηματίες της πόλης συναγωνίζονταν ποιος θα χτίσει την πιο εντυπωσιακή έπαυλη. Σήμερα στεγάζει το 5ο Γυμνάσιο και διατηρεί τον ιστορικό και αρχιτεκτονικό του χαρακτήρα.
Η κατοικία Πασάτζικ χτίστηκε μεταξύ 1902 και 1907. Είναι συμμετρική, τριώροφη, με πέτρινους τοίχους και νεοκλασικά στοιχεία. Το αρχιτεκτονικό της ύφος συνδυάζει τον Οθωμανικό Νεοκλασικισμό με εκλεκτικιστικές λεπτομέρειες, θυμίζοντας έντονα την ευρωπαϊκή Art Nouveau και τον όψιμο Οθωμανικό Μπαρόκ.
Το κτίριο χτίστηκε την εποχή της λεγόμενης «έκρηξης του καπνού», όταν οι μεγάλοι καπνέμποροι της Καβάλας, ανεξαρτήτως εθνικότητας, διαγωνίζονταν ποιος θα χτίσει την πιο εντυπωσιακή οικία. Το σπίτι του Πασάτζικ ήταν από τα πιο περίτεχνα και πολυτελή εκείνης της εποχής.
Ιστορία & Πολιτισμός
Η ιστορία αυτής της έπαυλης είναι στενά συνδεδεμένη με τη νεότερη ιστορία της Καβάλας. Ο Μεχμέτ Α. Πασάτζικ, Οθωμανός γαιοκτήμονας και έμπορος καπνού, έχτισε την ιδιωτική κατοικία του στις αρχές του 20ού αιώνα (ολοκληρώθηκε περίπου το 1905). Εκείνη την εποχή, η Καβάλα ήταν ακμαίο κέντρο επεξεργασίας και εμπορίου καπνού και οι καπνέμποροι διαφόρων εθνοτήτων ανταγωνίζονταν ποιος θα κατασκευάσει την πιο εντυπωσιακή κατοικία, και η έπαυλη του Πασάτζικ ήταν μία από τις πιο ξεχωριστές.
Μετά την Ελληνοτουρκική Ανταλλαγή Πληθυσμών του 1922–1923, το ακίνητο δημεύθηκε ή παραχωρήθηκε στο ελληνικό κράτος. Το μεγάλο αυτό σπίτι χρησιμοποιήθηκε σύντομα για δημόσιες και επίσημες λειτουργίες υπό την ελληνική διοίκηση. Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου στέγασε διάφορες υπηρεσίες και ιδρύματα, τη Νομαρχία Καβάλας, μια ναυτική διοίκηση, ναυτική σχολή, και κατά περιόδους Εμπορική και Οικονομική Σχολή. Ήδη από εκείνη την εποχή, το κτίριο λειτούργησε και ως σχολείο, κάτι που του έδωσε διττό χαρακτήρα: κέντρο διοίκησης και ταυτόχρονα χώρος εκπαίδευσης. Έτσι, αναδείχθηκε σε κόμβο της τοπικής κοινωνικής ζωής κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930.
Πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η έπαυλη χρησιμοποιήθηκε από την ελληνική αστυνομία, κάτι που συνεχίστηκε και κατά την Κατοχή, όταν το 1941 η περιοχή πέρασε στη βουλγαρική διοίκηση. Κατά τη διάρκεια της Βουλγαρικής Κατοχής (1941–1944), το κτίριο έγινε έδρα της Βουλγαρικής Αστυνομίας Ασφαλείας (Οχράνα). Εκείνη την περίοδο το κτίριο απέκτησε σκοτεινή φήμη: χρησιμοποιήθηκε ως τόπος κράτησης και βασανιστηρίων Ελλήνων αντιστασιακών. Το ίδιο το όνομα «Οχράνα» έγινε συνώνυμο του φόβου για την τοπική κοινωνία και ο ρόλος της έπαυλης εκείνα τα χρόνια άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη μνήμη της πόλης.
Μετά το τέλος του πολέμου, το κτίριο επέστρεψε σε δημόσια χρήση και με το πέρασμα των χρόνων απέκτησε νέο ρόλο ως εκπαιδευτικό ίδρυμα. Στα τέλη του 20ού αιώνα μετατράπηκε σε δημόσιο σχολείο. Τα τελευταία περίπου 45 χρόνια στεγάζει το 5ο Γυμνάσιο Καβάλας. Η συνεχής του χρήση ως σχολείο συνέβαλε στη διατήρησή του και το διατήρησε σε εξαιρετική κατάσταση, αναδεικνύοντάς το ταυτόχρονα σε ζωντανό μνημείο.
Τοπικό Ενδιαφέρον
Το κτίριο βρίσκεται κάτω από τα μεσαιωνικά τείχη της Παναγίας και ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική του. Αν και δεν είναι ανοιχτό στο κοινό, καθώς λειτουργεί ως σχολείο, η πρόσοψή του με τα νεοκλασικά και διακοσμητικά στοιχεία είναι ορατή από το λιμάνι και τα παρακείμενα σοκάκια. Πρόκειται για ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά αστικά κτίρια της Καβάλας του 20ού αιώνα.
Στην είσοδο υπάρχει αναμνηστική πλάκα που υπενθυμίζει το παρελθόν του κτιρίου στη διάρκεια της Κατοχής: «Στο κτίριο αυτό φυλακίστηκαν και βασανίστηκαν Έλληνες πατριώτες κατά τη βουλγαρική κατοχή (1941–1944)».
Αν και δεν πρόκειται για επισκέψιμο μουσείο, το 5ο Γυμνάσιο είναι αρχιτεκτονικό και ιστορικό ορόσημο. Αξίζει να το δείτε περπατώντας στην παλιά πόλη, όχι μόνο για την ομορφιά του αλλά και για τη σύνδεσή του με κομβικά γεγονότα της τοπικής και εθνικής ιστορίας. Για τους επισκέπτες που ενδιαφέρονται για την Καβάλα του 20ού αιώνα, την Κατοχή και την εξέλιξη της πόλης, είναι ένα σημείο με ιδιαίτερη βαρύτητα.
Χάρτης
Περισσότερα Μέρη της Καβάλας
Καμάρες – Το Παλαιό Υδραγωγείο της Καβάλας
Καμάρες – Το Παλαιό Υδραγωγείο της Καβάλας
